Հունիսի 1-ը հանրային ընկալման մեջ հաճախ ասոցացվում է տոնական միջոցառումների հետ, սակայն մասնագիտական տիրույթում այս օրն ունի շատ ավելի սկզբունքային նշանակություն։
Անչափահասների ներգրավվածությունը աշխատանքային գործընթացներում հեռանկարային հնարավորություն է մասնագիտական կողմնորոշման համար, սակայն այս գործընթացը պահանջում է առանձնահատուկ իրավական զգոնություն։ Գործատուի խնդիրն է ապահովել, որ գործնական փորձառությունը լիովին համապատասխանի օրենսդրական չափանիշներին՝ չխաթարելով երեխայի բարեկեցությունն ու կրթության առաջնահերթությունը։
Ժամանակակից աշխատաշուկայում երեխայի աշխատանքային իրավունքների պաշտպանությունը ոչ թե պարզապես բարի կամքի դրսևորում է, այլ իրավական պահանջ՝ ամրագրված ՀՀ Աշխատանքային օրենսգրքով։
Մենք առանձնացրել ենք այն իրավական կարևոր կետերը, որոնք կօգնեն գործատուներին ճիշտ կազմակերպել անչափահասների աշխատանքը՝ ապահովելով նրանց անվտանգությունն ու իրավունքները։
Անչափահասների աշխատանքի թույլատրելի տարիքը և պահանջները
Համաձայն ՀՀ Աշխատանքային օրենսգրքի 15-րդ հոդվածի, անձի լրիվ աշխատանքային իրավունակությունը ծագում է 16 տարեկանից։ Սա այն տարիքն է, երբ օրենսդիրը համարում է, որ անձը ֆիզիկապես և հոգեպես պատրաստ է ինքնուրույն որոշումներ կայացնելու իր աշխատանքային գործունեության վերաբերյալ։
Սակայն, հաշվի առնելով կրթության և աշխատանքի համատեղելիության կարևորությունը, 17-րդ հոդվածը նախատեսում է բացառիկ մեխանիզմներ 14-ից 16 տարեկանների համար։ Այս դեպքում աշխատանքային հարաբերությունները կրում են եռակողմ բնույթ՝ գործատու-անչափահաս-օրինական ներկայացուցիչ։ Առանց ծնողի կամ խնամակալի գրավոր համաձայնության աշխատանքային պայմանագիրն իրավաբանական ուժ չունի և համարվում է անվավեր։
Կարևոր է նաև հաշվի առնել, որ ըստ 91-րդ հոդվածի անչափահասների համար փորձաշրջան սահմանվել չի կարող։
Աշխատաժամանակի ռեժիմը. Առողջության և ուսման առաջնահերթությունը
Անչափահասների համար սահմանված կրճատ աշխատաժամանակը (Հոդված 140) պարզապես թիվ չէ, այլ երեխայի օրգանիզմի գերծանրաբեռնվածությունը կանխող գործիք։
- 14-16 տարեկանների համար սահմանված շաբաթական 24 ժամը և 16-18 տարեկանների համար 36 ժամը բացարձակ առավելագույն շեմերն են։
- Գործատուն պարտավոր է հաշվի առնել, որ եթե անչափահասը սովորում է հանրակրթական կամ մասնագիտական ուսումնական հաստատությունում, ապա աշխատանքային ժամերը չեն կարող համընկնել դասապրոցեսի հետ (Հոդված 257)։ Աշխատանքը չպետք է դառնա կրթությունից զրկվելու պատճառ։
Բացի այդ, օրենքը սահմանում է մի շարք բացարձակ արգելքներ.
- Գիշերային աշխատանք. Արգելվում է ներգրավել աշխատանքի՝ ժամը 22:00-ից մինչև 06:00-ն։
- Արտաժամյա և հանգստյան օրեր. Անչափահասներին չի կարելի ներգրավել աշխատանքի հավելյալ ժամերի, ինչպես նաև հանգստյան ու տոնական օրերին։
Վարձատրությունը. Ըստ 179-րդ հոդվածի՝ անչափահասների աշխատանքը վարձատրվում է աշխատաժամանակի տևողությանը համապատասխան, սակայն ժամային դրույքաչափը չի կարող ցածր լինել սահմանված նվազագույնից։
Աշխատանքային պայմանների անվտանգությունը և բժշկական վերահսկողությունը
Անչափահասների դեպքում օրենքը սահմանում է «առավելագույն պաշտպանվածության» սկզբունքը։ Ըստ 249-րդ հոդվածի, մինչև 18 տարեկան անձանց աշխատանքի ընդունելիս պարտադիր է բժշկական զննությունը՝ պարզելու նրանց ֆիզիկական պատրաստվածությունը տվյալ աշխատանքին։ Սա գործատուի համար ոչ թե բյուրոկրատական քաշքշուկ է, այլ իրավական երաշխիք, որ աշխատանքը չի առաջացնի առողջական անդառնալի խնդիրներ։
Բացի այդ, 257-րդ հոդվածը կտրականապես արգելում է անչափահասների ներգրավումը այնպիսի աշխատանքներում, որոնք.
- Ֆիզիկապես կամ հոգեբանորեն ծանր են։
- Կապված են վնասակար գործոնների հետ (քիմիական նյութեր, ճառագայթում և այլն)։
- Կարող են վնասել երեխայի բարոյական զարգացմանը (օրինակ՝ ալկոհոլի կամ ծխախոտի արտադրություն և վաճառք, խաղատներ)։
Հանգստի իրավունքի ընդլայնված երաշխիքները
Անչափահաս աշխատողների համար հանգիստը ոչ թե աշխատանքի դադար է, այլ վերականգնման անհրաժեշտություն։ Հոդված 159-ը սահմանում է, որ անչափահասներին տրամադրվում է 30 աշխատանքային օր տևողությամբ արձակուրդ, ինչը 10 օրով ավելի է ստանդարտ արձակուրդից։
Ավելին, գործատուն իրավունք չունի մերժել անչափահասի արձակուրդի դիմումը, նույնիսկ եթե աշխատանքային տարին դեռ չի բոլորել (Հոդված 164)։
Ամփոփելով՝ կարող ենք արձանագրել, որ անչափահասների աշխատանքային իրավունքների պաշտպանությունը Հայաստանում հիմնված է երեք հենասյուների վրա՝ կրթության առաջնահերթություն, առողջության պահպանում և հանգստի իրավունք։
Գործատուի համար անչափահաս աշխատող ունենալը պետք է լինի ոչ թե էժան աշխատուժի հնարավորություն, այլ ներդրում ապագա պրոֆեսիոնալի ձևավորման գործում։
